Gezond verstand spreekt niet vanzelf!

Hoewel we graag denken dat we afgewogen beslissingen nemen, laten we ons gedrag dagelijks beïnvloeden door allerlei zelfbedrog.

In zijn boek ‘Dagelijks irrationeel; over de psychologie van zelfbedrog’ (2018) uitgegeven door Spectrum, rekent Michiel van Straten aan de hand van voorbeelden en experimenten af met de mythe van de mens als rationeel wezen. Hij gaat in op de achtergrond van discriminatie, groepsdruk, het omstanderseffect, perceptiefouten, geheugenillusies en andere krachtige psychologische fenomenen.
Hieronder vind je een samenvatting van de fenomenen die Van Straten beschrijft.

Ons soort mensen
Aan het ontbijt sla je de ochtendkrant open. Er is een voorbeschouwing op een belangrijke wedstrijd van het Nederlands elftal. Je hoopt natuurlijk dat Nederland wint. Tenzij je zelf speler van het elftal bent, is je voorkeur een eerste staaltje van irrationaliteit.
Groepsvoorkeur is iets heel menselijks en het is potentieel schadelijk. Meestal zijn we ons er nauwelijks van bewust: Ónze intenties zijn toch goed. Wij zullen niet discrimineren, denken we, want wíj zijn rationeel handelende personen.
Ziehier de eerste ingrediënten voor zelfbedrog.
De kunst is om te zien waar het gevaar op de loer ligt dat een natuurlijke en onbewuste voorkeur voor ‘ons soort mensen’ ten koste gaat van de vrijheid en integriteit van anderen.

Trouw aan verwachtingen
Je stapt de lift in. Nergens hangt een bordje waarop staat dat je met je gezicht naar de deur moet staan, of dat je stil moet zijn. Toch doet vrijwel iedereen dat. Als je aan mensen vraagt wat er zou gebeuren als ze met hun gezicht naar de achterkant gericht zouden staan, is hun antwoord dat ze zich dan heel ongemakkelijk zouden voelen. We zijn niet zo autonoom in onze beslissingen als we denken te zijn. De invloed op sociale verwachtingen (groepsdruk) op onze beslissingen is groot.

Dat doet iemand anders wel
Je gaat naar je werk. Terwijl je naar je auto loopt zie je vanuit je ooghoek een fiets op de grond liggen. Slordig. Maar er is vast wel iemand die de fiets straks opraapt. Dus je loopt door. Dat is irrationeel, want als iedereen zo redeneert, zal niemand actie ondernemen. We noemen dit het omstanderseffect. Dit effect is een heel hardnekkige vorm van zelfbedrog. Vooral omdat we verwachten er zelf niet gevoelig voor te zijn. In dat opzicht is dit fenomeen dubbel gevaarlijk.

Penny-wise, pound-foolish
Tijdens een vergadering komt de voortgang van een groot project aan bod. Het loopt niet zo goed. Eigenlijk is niemand tevreden. Maar er is al zo veel tijd en geld in geïnvesteerd, dat het zonde zou zijn om er nu mee te stoppen. Als iedereen zich bewust zou zijn geweest van de psychologische denkfout die de besluitvorming hier parten speelt, zou men ervoor gekozen hebben om te stoppen.

Wat als iedereen zo deed?
Je hebt trek in koffie. Haal je voor de hele afdeling, of alleen voor jezelf? Als iedereen even vaak voor de hele groep koffie haalt, heeft iedereen daar even veel baat bij, tegen dezelfde ‘kosten’ of moeite. Maar als jij je beurt nou eens een keer overslaat, dan heb je gratis gemak en profiteer je maximaal van de situatie. Dat werkt dus prima. Behalve als iedereen zo doet?

Ik zie niet wat ik zie
Een inmiddels beroemd geworden filmpje zegt veel over hoe we observeren. (Wil je laten verrassen, kijk dan eerst: https://www.youtube.com/watch?v=Ahg6qcgoay4) Mensen die de opdracht krijgen om te tellen hoe vaak basketbalspelers in een filmpje elkaar de bal toespelen missen vaak de gorilla die tussen de spelers doorloopt. Het goede nieuws is: de gorilla is iemand in een pak. Er vallen geen gewonden. Het slechte nieuws is: één op de twee kijkers ziet de gorilla niet. Deze mensen moeten echt het filmpje voor een tweede keer zien om overtuigd te raken. Er is niets mis met hun ogen. Het is simpelweg een gevolg van het focussen op een taak. Om dat te doen moet je je goed concentreren op de spelers en hun passes, en niet letten op wat kan afleiden, zoals de omgeving.

Hardnekkige geheugenillusies
In een experiment dat is opgezet door de Amerikaanse geheugenexpert Elisabeth Loftus krijgen proefpersonen een filmpje van een ongeluk te zien. Vervolgens krijgen ze een aantal vragen voorgelegd. Een van die vragen luidt: ‘Hoe snel reden de auto’s toen ze in contact kwamen met elkaar?’ Het gemiddelde van de antwoorden van de proefpersonen is 51 km. Tot zo ver is er niets aan de hand. Bebouwde kom, kruispunt, niet afremmen: dan klinkt 51 km toch als een heel redelijke schatting. Dat is niet wat een andere groep proefpersonen meldt na het zien van het filmpje. Ze krijgen een vraag voorgelegd die net iets anders is geformuleerd, namelijk: ‘Hoe snel reden de auto’s toen ze elkaar raakten?’. Gemiddeld schat deze groep de snelheid op 54 km per uur. Mensen aan wie gevraagd wordt: ‘Hoe snel reden de auto’s toen ze op elkaar botsten?’ schatten een gemiddelde van 61 km. En tenslotte herinneren mensen die de vraag krijgen voorgelegd hoe snel de auto’s reden toen ze op elkaar knalden een snelheid van gemiddeld 65 km per uur. En dat terwijl alle proefpersonen het zelfde filmpje gezien hebben. Alleen de formulering van de vraag varieert. Het verschil van 51 naar 65 km per uur wordt dus niet door het gaspedaal bepaald maar door de aard van de vraagstelling.

Onbewezen waarheden
Het verhaal gaat dat de Deense natuurkundige Niels Bohr thuis een hoefijzer boven zijn deur had hangen. Op de vraag waarom hij dat daar had opgehangen zou hij gezegd hebben: ‘O, daar geloof ik natuurlijk niet in, maar ze zeggen dat het ook werkt als je er niet in gelooft’.

Tevreden blijven over jezelf
Je hebt trek in een biertje. Je weet dat het niet gezond is, want je gewicht mag wel wat omlaag, vind je. Maar je hebt de hele week hard gewerkt, en nu is het weekend. Dus dat biertje heb je wel verdiend. En het tweede ook.
Je snapt ook wel dat die redenatie je biertjes niet gezonder maakt. Maar ze smaken er wel beter door. Je kunt straks tevreden in slaap vallen, met dank aan jouw irrationele gedachten.

 

Hoe zorg je dat jouw gedrag niet het resultaat is van zelfbedrog?
Wat doe jij om je gezonde verstand te laten spreken?

 


..
.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s