Valkuilen van ons denken

In zijn boek ‘Negativiteit mania: de waan van het negativiteitsdenken’ (2018), uitgegeven door AnderZ, beschrijft Rijn Vogelaar de gevolgen van de beperkingen van het menselijk brein.
Mensen hebben van nature een alarmerend brein dat neigt naar kortetermijndenken, zelfoverschatting, groepsdenken en met een gevoelige antenne voor gevaar.
Historisch gezien was dit belangrijk om te overleven, maar nu zit het ons steeds meer in de weg.

Rijn Vogelaar beschrijft in zijn boek drie denkfouten die te maken hebben met negativiteit, tijd en sociale afstand. Deze denkfouten hebben een grote invloed op ons persoonlijk leven en op de samenleving als geheel. Hieronder komen ze één voor één aan bod waarbij verder wordt ingegaan op de gevolgen en wat we eraan kunnen doen.

De negativiteitsbias: slecht nieuws komt harder binnen
Overschatten van gevaar heeft een evolutionair voordeel. Rick Hanson legt dit uit aan de hand van het volgende voorbeeld:
Onze voorouders konden twee soorten denkfouten maken als ze het vermoeden hadden dat zich een tijger schuilhield in een bosje met heerlijke bessen:
Ze konden denken dat er een tijger zat terwijl dit niet zo was. In dat geval zouden ze die plek ten onrechte vermijden en hun voedsel mislopen.
Ze konden zich ook vergissen door ervan uit te gaan dat er geen tijger zat, terwijl er toch eentje bleek te zitten.
Beide fouten zijn nadelig voor het individu. De eerste fout levert nodeloos angst en misgelopen voedsel op, de tweede fout is fataal. Evolutionair is het dus beter om de eerste fout te maken.
Het alarmerende brein maakt ons gevoelig voor negatieve denkpatronen, waardoor het lastiger is om goed te presteren en gelukkig te zijn.

Gevolgen
Negatieve informatie heeft meer emotionele impact. Daardoor trekt deze de aandacht en wordt ze beter opgeslagen in het geheugen. De negativiteitsbias die hier het gevolg van is, heeft een grote onvloed op de keuzes die we maken. We schatten de kans op een mislukking te hoog in en we beschouwen de wereld vijandiger dan nodig. Dat leidt tot irrationele beslissingen.

Bestrijden negativiteitsbias
Inzichten uit de positieve psychologie geven aanknopingspunten om de negativiteitsbias te bestrijden. Ons geluksgevoel wordt in belangrijke mate bepaald door de positiviteitsratio. De verhouding tussen positieve en negatieve ervaringen. Deze verhouding kunnen we zelf beïnvloeden door positieve ervaringen te zoeken zoals meer tijd besteden aan vrienden bij wie we ons prettig voelen, te luisteren naar favoriete muziek of leuke activiteiten te ondernemen. Verder kunnen we gebeurtenissen positief interpreteren, of positieve elementen proberen te vinden in negatieve gebeurtenissen.
Stilstaan bij positieve gebeurtenissen heeft structurele positieve gevolgen voor ons brein waardoor nieuwe zenuwbanen worden aangelegd die ons alerter maken voor positief nieuws. Hierdoor ontstaat een positieve spiraal.

 

De kortetermijnfixatie: moeite met de lange termijn
Plannen maken voor de lange termijn is iets wat onze hersenen nog niet zo lang beheersen. Vóór het ontstaan van de landbouw leefde men van dag tot dag. Als er op een bepaalde plek geen voedsel meer te vinden was, trok men verder. In de oertijd ontbrak het nog aan koelkasten en pensioenvoorzieningen. Het leven was kort, dus over ouderdomsziekten maakten de oermensen zich niet druk. We leven pas recentelijk lang genoeg om ons zorgen te kunnen maken over onze gezondheid, het klimaat of financiële middelen op de lange termijn. Dat zijn kwaliteiten van ons rationele denken, dat evolutionair gezien nog maar beperkt is ontwikkeld en daardoor weinig capaciteit heeft.

Gevolgen
Een combinatie van de negativiteitsbias en de kortetermijnfixatie zorgt evoor dat vooral acute en recente problemende aandacht trekken. Het brein heeft de neiging om kortetermijn bevrediging voorrang te geven boven langetermijndoelen.

Omgaan met kortetermijnfixatie
De beste manier om de valkuil van de kortetermijnbevrediging te vermijden, is te zorgen dat het brein zo min mogelijk aan verleidingen wordt blootgesteld. Als je wilt afvallen is het verstandig om geen snoep in huis te halen. Als je niet wilt gokken, kun je casino’s beter vermijden.
Om beter te plannen kunnen we hulpmiddelen inzetten. Agenda’s, smartphones en computerprogramma’s kunnen ons helpen herinneren aan afspraken, planningen en doelstellingen.

 

Zelfoverschatting en groepsdenken: eerst ik, dan wij, dan zij
We beoordelen personen of groepen kritischer naarmate de afstand groter is. Over mensen die dichtbij ons staan oordelen we in het algemeen positief. De meest centrale persoon in ons leven zijn we natuurlijk zelf.
Negativiteit heeft niet altijd de overhand. Als het over onszelf gaat zijn we juist eerder positief. Ons brein helpt er graag aan mee om onszelf in een goed daglicht te stellen. Als we onze eigen kwaliteiten moeten inschatten ten opzichte van die van anderen, overschatten we ze structureel. Als we goed presteren verklaren we dit door te verwijzen naar onze persoonlijke kwaliteiten, zoals intelligentie en doorzettingsvermogen. Wanneer we falen, schrijven we dit liever toe aan omstandigheden die buiten onszelf liggen zoals pech of een slechte nachtrust. Bij de beoordeling van anderen, zeker als de sociale afstand groot is, redeneren we precies andersom. Als anderen slecht presteren rekenen we dit hen persoonlijk aan. Als ze beter presteren dan wij, dan hebben ze geluk gehad. Dit verschijnsel wordt de ‘fundamentele attributiefout’ genoemd. Dit leidt tot een vertekening van de werkelijkheid, maar zorgt er wel voor dat we ons goed voelen en beter presteren.

Wij mensen zijn groepsdieren. We hebben van nature de neiging om ons aan te passen aan de groep. Een afwijkende mening uiten is stressvol omdat dit indruist tegen onze behoefte aan verbondenheid. Zonder de bescherming van de groep was de kans voor het individu om te overleven minimaal.
Ons brein is erop ingericht om te zorgen dat we binnen de groep blijven. We kleuren de mening over onze eigen groep positief in en schatten behalve onze eigen kwaliteiten de kwaliteiten en prestaties van de groep waartoe we behoren hoger in dan andere groepen. Door groepsdenken hebben we de neiging om ons eigen gedrag eerder als moreel te kwalificeren en het gedrag van anderen eerder als immoreel.

Gevolgen
Overmoed is gevaarlijk, maar aan de andere kant zorgt enige mate van zelfoverschatting voor de dosis zelfvertrouwen die nodig is om de wereld adequaat tegemoet te treden en uitdagingen aan te gaan.
Persoonlijke vrijheid en gelijke kansenzijn belangrijke verworvenheden van de twintigste eeuw. In de laatste decennia lijkt het echter doorgeslagen naar egocentrisme: het ‘Ik’-tijdperk, waarin persoonlijk gewin centraal staat.

Net als zelfoverschatting heeft groepsdenken voordelen en nadelen. Een bepaalde mate van groepsdenken is goed voor de verbondenheid binnen een groep en teamspirit. Maar het kan ook leiden tot verwijdering, conflicten en discriminatie.

Vermijden zelfoverschatting en groepsdenken
Het is mogelijk onze natuurlijke neiging tot zelfoverschatting te beteugelen. Het gaat hierbij om de juiste balans tussen positieve bekrachtigingen realistische feedback. In het ideale geval komen we op een punt dat we voldoende zelfvertrouwen hebben om uitdagingen aan te gaan, zonder onverantwoorde risico’s te nemen, met het vermogen om onvermijdelijke teleurstellingen te accepteren.
Zelfcompassie , de acceptatie van wie we zijn mat al onze talenten en gebreken, lijkt een sleutelpositie in te nemen in dit proces. Zelfcompassie zorgt voor een buffer tegen mogelijke sociale afwijzing, waardoor mensen zich meer open durven stellen. Zonder de buffer van zelfcompassie slaat onze sociale antenne al snel alarm. Het alarmerende brein reageert met een vlucht- of vechtreactie: we trekken ons terug of reageren vijandig.

Om echt begrip op te brengen voor anderen is het nodig meer van hen te weten te komen. Persoonlijke ontmoetingen dragen bij aan een gevoel van verbondenheid. Contact met andersdenkenden is uiteindelijk de beste manier om groepsdenken tegen te gaan.

 

 

Welke valkuilen herken je?
Wat is er nu nodig en wat ga je doen?

 

 


..
.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s